Noyers



François Sublet de Noyers (1589-1645)
Minister van Oorlog van 1636-1643. Deelde sympathie voor de Jezuieten met Richelieu, trad vaak op als bemiddelaar tussen koning en de eerste minister.
Kort voor de dood van Lodewijk XIII (mei 1643) raakte Noyers in conflict met de koning wegens zijn streven naar een regentschap van Lodewijks aanstaande weduwe, Anna van Oostenrijk.
Het lukte hem, ook na de dood van de koning, niet meer zijn hoge positie te heroveren.

<


De broer van de beroemde Franse generaal Turenne, de hertog van Bouillon, was een van de belangrijkste spelers in het complot tegen Richelieu.

<


César Duc de Choiseul, comte du Plessis-Praslin (1598-1675)
Maarschalk van Frankrijk. Bleef trouw aan de regente tijdens de Fronde.

<


In het Franse Ancien Régime was de Eerste President van het Parlement van Parijs (een provinciale Hoge Raad, geen wetgevend lichaam) een hoge magistraat die door de koning werd benoemd. Hij [het was steeds een hij] diende als een soort moderator en bemiddelaar tussen het koninklijk gezag en zijn collega-magistraten. Deze functie was, in tegenstelling tot het merendeel van de overige parlementaire functies, niet te koop en bestond in alle parlementen van het koninkrijk.

Uit: https://fr.wikipedia.org/wiki/Premier_pr%C3%A9sident_du_Parlement_de_Paris

<


De archivaris, M. Avenel, wijst erop dat Richelieu hier begint de koning wijs te maken, of te laten maken, dat het complot op hem (Lodewijk XIII) gericht was en niet op Richelieu.

<


Gaspard de Chavagnac is zoon van Josué de Chavagnac en Gillette de Louet de Calvisson. Josué de Chavagnac was de protestantse gouverneur van Montauban, vanouds een bolwerk van Calvinisme. In 1642 wordt hij [Gaspard] op last van Richelieu gearresteerd als vriend van Cinq-Mars en Christophe de Thou, maar hij weet zijn hoofd te redden en wordt in 1644 vrijgelaten. Hij bekeert zich tot het katholicisme.

uit: https://fr.wikipedia.org/wiki/Gaspard_de_Chavagnac

<


Louis-Emmanuel de Valois-Angoulême, graaf van Alais (1596-1653). Zoon van Charles d'Angoulême, natuurlijke zoon van koning Karel IX van Frankrijk en Charlotte de Montmorency. Kolonel-generaal van de cavallerie, veldmaarschalk en gouverneur van de Provence.

uit: https://fr.wikipedia.org/wiki/Louis-Emmanuel_d%27Angoul%C3%AAme

<


Léon Bouthillier (1608-1652), Graaf van Chavigny en Buzançais. Grootgebracht als diplomaat. Trouw medewerker van Richelieu, berichtgever tussen Gaston d'Orléans ('Monsieur', broer van Lodewijk XIII) en de regering. Tijdens de Fronde kiest hij de zijde van Condé (de partij van de Prinsen, tegen de Koningin en Mazarin) en wordt twee keer gearresteerd. Na afloop van de opstand is zijn rol in de Franse politiek uitgespeeld.
https://fr.wikipedia.org/wiki/L%C3%A9on_Bouthillier

<


Cinq-Mars was door Lodewijk XIII, die hem zeer welgezind was, tot Grand Ecuyer benoemd, opperstalmeester, een hoge hoffunctie. De Grand Ecuyer werd traditioneel 'Monsieur Le Grand' genoemd.

<


Jean Céton was luitenant van de Schotse Garde, de lijfwacht van de koning met opdracht Cinq-Mars te bewaken.
Jean le Clerc, La Vie du Cardinal duc de Richelieu

https://books.google.it/books?id=EhdpvBGFgmMC&pg=PA316&lpg=PA316&dq=%22jean+c%C3%A9ton%22&source=bl&ots=DZCiPPNkfn&sig=ACfU3U12RxXXrX2WYBd61EqL__KfDTDUMA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi3h7f-j_GCAxVA3gIHHcddCeEQ6AF6BAgtEAM#v=onepage&q=%22jean%20c%C3%A9ton%22&f=false

<


Chasé was, volgens archivaris Avenel, intendant van justitie, politie en financiën van de provincie Dauphiné.

<


Louis-Emmanuel de Valois-Angoulême, Comte d'Alais (1596-1653). Zoon van Charles d'Angoulême, natuurlijke zoon van de Franse koning Karel IX en Charlotte de Montmorency. Gouverneur van de Provence.

<


'Monsieur' was de gebruikelijke benaming van de broer van de koning, Gaston d'Orléans.

<


François Cazet de Vautorte (1607 - 1654), ambassadeur in Regensburg, diplomatiek medewerker van Mazarin.
uit: https://fr.wikipedia.org/wiki/Fran%C3%A7ois_Cazet_de_Vautorte

<


Claude de Bourdeilles, graaf van Montrésor, (1606-1663), een favoriet van Monsieur, was een van de samenzweerders van het complot van Cinq-Mars. Wist te ontvluchten en liet Mémoires na.
Uit: https://fr.wikipedia.org/wiki/Claude_de_Bourdeille

<


La Meilleraye was maarschalk van Frankrijk en leidde het beleg van Perpignan (destijds Spaans grondgebied). Hij zal zijn leven lang, ook gedurende de Fronde, een trouw koningsgezinde blijken. Zijn eerste vrouw, Marie Coiffié de Ruzé d’Effiat, gestorven in 1633, was een zus van Cinq-Mars. Dit lijkt echter geen beletsel te hebben gevormd voor Meilleraye's carrière na 1642.
Henri de Massué, markies van Ruvigny diende in de lijfwacht van de koning en wordt in 1645 tot veldmaarschalk benoemd. Maar hij was protestant en valkenier van Monsieur, de trouweloze broer van Lodewijk XIII. Hij zou bovendien sympathie voor Cinq-Mars gehad hebben (zie de brief van 29 juli). Ook Ruvigny's loopbaan lijkt niet door deze verdenking gehinderd te zijn.

<

In de GoogleBooks-uitgave Collection de documents inédits sur l'histoire de France
op blz. 946, komt in de brief van Richelieu aan Noyers en Chavigny, op 27 juni 1642 de volgende, niet verder toegelichte zin voor:

Te arresteren Cioujac (1) van wie gezegd wordt dat hij geheime papieren heeft.

In voetnoot (1) schrijft archivaris Avenel:
Dit is de inwoner van Narbonne bij wie, volgens een van de versies, de heer Le Grand aangetroffen werd. In een brief aan de koning, van 13 juli, noemt de kardinaal hem Siongeac en P. Griffet noemt hem Siouzac. De kopieën in de bibliotheek noemen hem weer anders. Er staan trouwens veel onnauwkeurigheden in deze kopieën. Siouzac werd enkele dagen later gezocht vanwege een ontsnappingspoging van Cinq-Mars.
In de Mémoires van Chavagnac word hij opgevoerd als Siougeat de Laizer, comte de Brion.

<

Het gaat, schrijft archivaris Avenel in een noot, om een beloning voor geheime diensten verleend door Gabriel de Rochechouart, eerste hertog van Mortemart (en vader van de befaamde Mme de Montespan). Hij zou het bestuur van Touraine toegewezen krijgen.

<

In de slag bij Lleida, op 7 Oktober 1642, versloeg een leger samengesteld uit opstandige Catalanen en Fransen, onder aanvoering van Philippe de La Mothe-Houdancourt, de Spaanse strijdkrachten onder Marquis de Leganés.
https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Lleida_(1642)

<

François-Christophe de Lévis-Ventadour, hertog van Damville, graaf van Brion, opperstalmeester van de hertog van Orléans (Monsieur), negende vice-koning van Nouvelle-France (Amerika) van 1644 tot 1660.

<

Gaspar de Guzmàn, Graaf-hertog van Olivares, eerste minister van Philips IV.

<

Het hier gebruikte woord is créature: schepping, schepsel, product. Het wordt, zonder denigrerende bijbetekenis, onder het Ancien Régime gebruikt voor personen die onder de hoede van hogerstaanden zijn genomen om hogerop te komen.

<

De abt van Le Repaire was de broer van de luitenant van de citadel van Montpellier, waarin Le Grand gevangen zat.
Documenten m.b.t. het proces Cinq-Mars
Bron: Bulletin de la Société de l'histoire de France , Jan. 1861-Dec. 1862, 2 Série, Vol. 3 (Jan. 1861-Dec. 1862), pp. 319-322 Uitgegeven door: Editions de Boccard on behalf of Societe de l'Histoire de France

<

De koningin-moeder, Maria de Medici, viel in ongenade na bijna de val van Richelieu te hebben bewerkstelligd (Journée des Dupes, 10 november 1630).Op 3 juli 1642 was ze in Keulen in ballingschap gestorven. Richelieu zou haar bijna vijf maanden overleven.

<

Archivaris Avenel: François d'Argouges is algemeen penningmeester van het huis van koningin Maria de Medici; Denis II Le Bouthillier de Rancé is haar privé-secretaris.

<

Luca Fabbroni (of Fabrony), graaf van Domart, secretaris van Maria de Medici, gestorven in 1648, gehuwd met Luisa Pisseleu.
https://archiviodistatofirenze.cultura.gov.it/ceramellipapiani/index.php?page=Famiglia&id=2943

<

Uit: https://fr.wikipedia.org/wiki/Palais_du_Luxembourg

Paleis en domeinen "de Luxembourg" werden in 1612 door de regente Maria de Medici aangekocht voor haar eigen verblijf en dat van haar zoons.
De bouwwerkzaamheden waren bij haar verbanning (1631) nog niet voltooid.
Ze liet het na aan haar zoon, 'Monsieur' Gaston d'Orléans.
Voor haar appartementen vervaardigde Rubens een aantal schilderijen, één voor elke zaal, die scènes uit het leven van Maria de Medici weergeven.

Peter Paul Rubens, Presentatie van het portret van Maria de Medici, plm. 1622–25
Musée du Louvre, Paris; photo: Steven Zucker, CC BY-NC-SA 2.0

<

Noot van Avenel: Champigny was intendant van justitie te Lyon.

<

Noot van Avenel: Florimond was kapitein van de lichte cavallerie in Casal.
Bouillon voerde als luitenant-generaal het Franse leger in Italië aan, toen hij werd gearresteerd in Casal; dit verhoor moet een vernederende affaire zijn geweest.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Frederik_Maurits_de_La_Tour_d%27Auvergne

<

Lamont was een officier van de Schotse garde die een belangrijke rol speelde bij de ondervraging van een eerdere complotteur, Henri de Talleyrand, graaf van Chalais, die Richelieu naar het leven stond in 1626.

zie o.a. https://www.amis-talleyrand.org/pdf/b4/chap3//20030808171538.pdf

<

Michel Lucas, heer van Saclay, raadsheer van de koning in de staatsraad en gewoon secretaris van het cabinet van Zijne Majesteit.

https://www.mediterranee-antique.fr/Auteurs/Fichiers/ABC/Batiffol_L/Louis_XIII_20_ans/L_XIII_11.htm

https://francearchives.gouv.fr/fr/facomponent/55f9a788eab92ecd41c8ee41c8b3dd1e900a568c

<

François de Rochechouart, ridder van Jars, vertrouweling van Anna van Oostenrijk en daarom vervolgd door Richelieu, na lange ondervraging door de rechter van instructie Isaac de Laffemas (bijgenaamd 'de Beul van de Kardinaal' en, minder duidelijk, maar beeldender als je ooit zo'n ding gezien hebt, 'Frankrijks Weitas') ter dood veroordeeld, op het schavot zelf gegratieerd en vervolgens verbannen. Brief helaas niet op het Web gevonden.

Guillaume Depping, Le Chevalier de Jars, Son Histoire, Son Procès ( 1633)
Paris, 1881

https://books.google.it/books/about/%C3%89tudes_sur_le_r%C3%A8gne_de_Louis_XIII_et_s.html?id=PAxBAAAAYAAJ&redir_esc=y https://en.wikipedia.org/wiki/House_of_Rochechouart L'affaire du Val-de-Grâce (août 1637). Les documents de la cassette de Richelieu door Paul-M. Bondois Bibliothèque de l'École des chartes Année 1922 83 pp. 111-165 https://www.persee.fr/doc/bec_0373-6237_1922_num_83_1_448673

<

Ook hier wordt verwezen naar het proces Chalais (1626). Alexandre de Vendôme, een halfbroer van de koning, die aan de samenzwering had deelgenomen, stierf in de gevangenis (1629), zijn broer César werd verbannen naar Holland (en kwam terug).

https://fr.wikipedia.org/wiki/Conspiration_de_Chalais https://fr.wikipedia.org/wiki/Alexandre_de_Vend%C3%B4me https://fr.wikipedia.org/wiki/C%C3%A9sar_de_Vend%C3%B4me

<

Geducht fort bovenop de berg die boven Lyon uit torent.

https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Pierre_Ancise_1789.jpg

<

Richelieu dicteerde zijn brieven. Dat was gebruikelijk, maar voor hem ook noodzakelijk, omdat hij wegens zijn botziekte zijn arm niet kon gebruiken.

<

Richelieu stierf op 4 december 1642, Lodewijk XIII op 14 mei 1643. In juni van datzelfde jaar keerde de befaamde intrigante terug uit Brussel.

Victor Cousin, Duchesse de Chevreuse
Wikisource:
https://fr.wikisource.org/wiki/La_Duchesse_de_Chevreuse

<

Peter Melander, graaf van Holzappel was een Duitse generaal en protestantse legeraanvoerder gedurende de Dertigjarige Oorlog, tot 1640 toen hij naar de andere partij overliep en het zelfs tot bevelhebber van het keizerlijke leger bracht, van 1647 tot zijn dood als gevolg van een ongeluk in 1648.

uit: https://nl.wikipedia.org/wiki/Peter_Melander

<

Sedan was een zelfstandig staatje onder de hertog van Bouillon. De Thou had bemiddeld tussen de samenzweerders en de hertog om hier zo nodig asyl te verkrijgen.
Jérôme Delatour, Le procès de Cinq-Mars et de Thou, bl. 357 e.v.
https://www.persee.fr/doc/efr_0223-5099_2007_act_375_1_8928

<

Dit waren de 'ornements et ameublements' voor zijn begraafplaats in de kerk van de Sorbonne te Parijs.

https://www.mediterranee-antique.fr/Auteurs/Fichiers/DEF/Dussieux/Richelieu/Rich_9.htm

<

Het was de bedoeling Richelieu na diens aankomst te Narbonne (op doortocht naar Perpignan) te vermoorden. Richelieu arriveerde op 12 maart 1642 in Narbonne. Op 13 maart 1642 wordt in Madrid het verdrag tussen de samenzweerders en de Spaanse koning getekend. In de komende weken komt dit verdrag langs onbekende weg in handen van Richelieu, die al verdenkingen tegen Cinq-Mars had opgevat. (Chavagnac, p.26). Op 13 en 14 juni 1642 worden Thou en Cinq-Mars gearresteerd. (Delatour, p. 360)

Mémoires de Gaspard, comte de Chavagnac
https://books.google.com/books?id=FSpeAAAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_atb

Jérôme Delatour, Le procès de Cinq-Mars et de Thou, pp. 351-393
https://www.persee.fr/doc/efr_0223-5099_2007_act_375_1_8928

<

Guébriant was een Franse maarschalk die met veel succes aan de Duitse grens opereerde.

https://fr.wikipedia.org/wiki/Jean-Baptiste_Budes_de_Gu%C3%A9briant

<

Dom Francisco de Melo (1597-1651) was een Portugese edelman die als generaal in het Spaanse leger diende.

uit: https://nl.wikipedia.org/wiki/Francisco_de_Melo

<

Marie-Madeleine de Vignerot de Pontcourlay (1604-1675). Dame d'atours van koningin Maria de Medici; nicht (dochter van zus) en lieveling van Richelieu, die ook de titel hertogin van Aiguillon voor haar kocht.

uit: https://fr.wikipedia.org/wiki/Marie-Madeleine_de_Vignerot_de_Pontcourlay

<

Maria de Medici, vrouw van Hendrik IV en moeder van Lodewijk XIII was gestorven (in ballingschap) op 4 juli 1642.

<

Prins Thomas Frans van Savoye (1596-1656), stamvader van de lijn Savoye-Carignano die koningen van Sardinië, resp. Italië zou voortbrengen.
Wikipedia noemt hem een 'middelmatig veldheer'.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Thomas_Frans_van_Savoye-Carignano

<


'De soevereiniteit van Sedan', verduidelijkt Avenel in een noot. Het zelfstandige prinsdom Sedan had moeten dienen als toevluchtsoord voor de samenzweerders.

<


Jacques Rouxel, graaf van Grancey en Médavy, 1603-1680, Frans krijgsheer. Tot maarschalk van Frankrijk benoemd in 1651.

uit https://fr.wikipedia.org/wiki/Jacques_Rouxel_de_Grancey

<


Abraham Fabert van Esternay, 1599-1662, Frans krijgsheer. Luitenant-generaal 1650, Maarschalk van Frankrijk in 1658. Gouverneur van het voormalig prinsdom Sedan van 1642 tot 1662.

Uit: https://fr.wikipedia.org/wiki/Abraham_Fabert

<


La Mothe-en-Bassigny , vermaarde citadel in Lotharingen van 1258 tot 1645. In 1642 moest de belegering door Frankrijk worden opgegeven, maar drie jaar later wordt het veroverd en op last van Mazarin verwoest.

uit: https://fr.wikipedia.org/wiki/La_Mothe-en-Bassigny

<


Koosnaam van Richelieu voor Mazarin: scheermes (cutthroat)

<


Zaakgelastige van Frankrijk in Keulen (1642-1643).
https://archivesetmanuscrits.bnf.fr/ark:/12148/cc42270m

<


Het 'zadeltje' (la sellette) was een klein houten bankje in rechtbanken van het Ancien Régime waarop de verdachte moest plaatsnemen. Het was opzettelijk klein en laag om de aangeklaagde te vernederen. Tijdens de Franse Revolutie werd het een symbool van de onderdrukking door de adel.

https://fr.wikipedia.org/wiki/Sellette_(Ancien_R%C3%A9gime)#:~:text=La%20sellette%20%C3%A9tait%20un%20petit,plus%20pertinent%2C%20retirez%2Dle.

<


Thans: Chilly-Mazarin

Het achtervoegsel -Mazarin werd in 1822 toegevoegd om het te onderscheiden van andere Franse dorpen die Chilly heten. Het verwijst naar de Mazarinettes, de befaamde nichtjes van Kardinaal Mazarin die enkele jaren doorbrachten in een landhuis te Chilly. Het vierde nichtje, Hortense Mancini, droeg de titel Markies van Chilly en Hertog van Mazarin over op haar zoon. Deze titels kwamen uiteindelijk terecht bij het Huis Grimaldi van de Prins van Monaco.

uit:https://en.wikipedia.org/wiki/Chilly-Mazarin Chilly-Mazarin

zie: https://www.abebooks.it/arte-stampe/Veue-Perspective-Chasteau-Chilly-appartenant-Madame/31251362548/bd

<


Dit was de broer van Cinq-Mars.

<


René de Voyer de Paulmy, graaf van Argenson (1596-1651). Familie van Minister van Oorlog Sublet de Noyers.
In 1640 komt Catalonië in opstand tegen het overheersende Castillië. In de loop van 1641 zoeken de Catalaanse instituten, aangemoedigd door Kardinaal Richelieu, toenadering tot Frankrijk. Spanje stuurt zijn troepen erheen. d'Argenson wordt door Frankrijk als algemeen intendant van het leger naar Barcelona gestuurd en manoeuvreert Catalonië naar onderwerping aan Frans bewind, bezegeld met het Verdrag van Péronne in september 1641.

uit: https://fr.wikipedia.org/wiki/Ren%C3%A9_de_Voyer_de_Paulmy_d%27Argenson

<